Đền Kỳ Sầm (Phường Nùng Trí Cao) được xây dựng từ thời Lý, thờ danh tướng Nùng Trí Cao – người anh hùng dân tộc Tày sống ở thế kỷ XI, có công lớn trong việc bảo vệ bờ cõi dưới triều vua Lý Thái Tông. Với tài thao lược xuất sắc, ông từng lập nhiều chiến công hiển hách, đánh bại quân Tống xâm lược, được vua phong Thái Bảo và được lưu danh trong sử sách, trở thành niềm tự hào của người dân Cao Bằng. Sau khi mất, ông được vua Lý phong là Khâu Sầm Đại Vương. Với những giá trị lịch sử và văn hóa to lớn, Đền Kỳ Sầm đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1993.
Lễ hội Đền Kỳ Sầm được tổ chức từ tối mùng 9 đến hết ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch, bao gồm hai phần: phần lễ và phần hội. Phần lễ diễn ra vào đêm mùng 9, với các nghi thức truyền thống như dâng hương, tế lễ trong không khí linh thiêng và tôn nghiêm.
Lễ hội Đền Kỳ Sầm năm nay được tổ chức với nhiều chương trình nghệ thuật mừng xuân đặc sắc kết hợp với không gian hát Then, chế tác đàn Tính, viết thư pháp, trưng bày sản vật địa phương cùng các trò chơi dân gian truyền thống như: tung còn, đu tre, lày cỏ, cờ tướng, bịt mắt đập bóng... Tất cả tạo nên một không khí xuân rộn ràng, vui tươi, góp phần tôn vinh nét đẹp văn hóa truyền thống vùng Non nước Cao Bằng.
Đông đảo người dân và du khách thập phương nô nức trẩy hội, dâng hương cầu an, hòa mình vào không gian linh thiêng và cảnh sắc thanh tịnh giữa tiết xuân. Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn là dịp để mọi người khám phá những giá trị văn hóa truyền thống, tín ngưỡng dân gian đặc sắc của địa phương, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc.
Câu chuyền liên quan đến sự hình thành và phát triển
Là một di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia linh thiêng bậc nhất xứ sở Non nước. Ngôi đền gắn liền với hành trình gìn giữ bờ cõi của danh tướng Nùng Trí Cao (Nùng Chí Cao) và những câu chuyện dân gian lưu truyền ngàn năm của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng.
1. Quá trình hình thành và phát triển của Đền Kỳ Sầm
- Nguồn gốc lịch sử: Sau khi thủ lĩnh Nùng Trí Cao (1025 – 1053/1055) qua đời, ghi nhận tài năng thao lược và công lao to lớn của ông trong việc giữ vững bờ cõi biên khương phía Bắc, triều đại nhà Lý đã sắc phong ông là Khâu Sầm Đại Vương. Vua cho lập đền thờ ông ngay dưới chân núi Khau Sầm (Kỳ Sầm).
- Kiến trúc qua các thời kỳ: Ngôi đền ban đầu chỉ là am nhỏ, trải qua nhiều thế kỷ thăng trầm được trùng tu lớn. Diện mạo đền hiện nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời nhà Nguyễn, kết cấu theo hình chữ “Nhị” (二) gồm tòa bái đường và hậu cung.
- Sắp xếp thờ tự: Hậu cung chia làm 3 ban: chính giữa thờ tượng danh tướng Nùng Trí Cao sơn son thếp vàng uy nghi; bên trái thờ thân mẫu ông (bà A Nùng) và bên phải thờ 3 người vợ của ông (Vương Lan Anh, Đoàn Hồng Ngọc, Trần Thị Cẩm). Trước sân đền có cụm 3 cây cổ thụ tỏa bóng mát tâm linh vô cùng linh thiêng.
- Phát triển ngày nay: Năm 1993, đền được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Lễ hội đền Kỳ Sầm diễn ra vào ngày mùng 10 tháng Giêng Âm lịch hàng năm trở thành lễ hội mùa xuân lớn nhất vùng, thu hút hàng vạn khách thập phương trẩy hội, xin lộc, cầu bình an.
2. Câu chuyện dân gian huyền thoại về Nùng Chí Cao
Trong tâm thức dân gian của người Tày, Nùng bản địa và các câu chuyện cổ tích dân tộc, cuộc đời Nùng Trí Cao được huyền thoại hóa với nhiều chi tiết ly kỳ.
- Sự tích “Thần mã” (Ngựa trời ban): Truyện kể rằng, thuở thiếu thời khi Trí Cao đang chăn ngựa trên đỉnh núi, bỗng một ngày trời mây đen kéo đến, có một con rồng hạ thế phủ lên con ngựa cái đẹp nhất bầy. Chú ngựa con sinh ra sau đó mang dòng máu thần, có sức mạnh phi thường, chạy nhanh như gió và vượt núi đá vôi thoăn thoắt. Nhờ có thần mã này làm bạn đồng hành, Nùng Trí Cao đã tập hợp sức mạnh các bộ tộc, lập nên giang sơn riêng ở vùng Quảng Nguyên.
- Mưu kế anh hùng và tài thao lược: Dân gian lưu truyền ông vốn thông minh tột đỉnh, từng được mẹ gửi về kinh đô Thăng Long đèn sách, am tường cả binh pháp lẫn thiên văn. Khi quân Tống lăm le xâm lược biên giới, ông dấy binh tiến đánh thẳng vào tận sào huyệt giặc ở Ung Châu (Quảng Tây, Trung Quốc), mở kho lương phát cho dân nghèo, khiến nhà Tống khiếp sợ, nhân dân hai bên biên giới hết lòng ca ngợi.
- Huyền thoại hóa thành “Thần Nông nghiệp”: Trong tâm thức bà con Cao Bằng, Nùng Trí Cao không chỉ là một dũng tướng bảo vệ bờ cõi mà còn là vị thần che chở cho mùa màng, ban mưa thuận gió hòa. Nhiều truyền thuyết kể rằng sau khi ông mất tại vùng biên thùy, linh hồn ông vẫn hiển linh bảo vệ dân làng khỏi thú dữ và thiên tai.
Đặc biệt, trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, ông còn được hiện thân hóa thành vị thánh Quan Hoàng Bát Nùng Chí Cao đất Cao Bằng, được nhân dân cả nước tôn kính phụng thờ.